Evet, otistik insanlar da sevme, ilişki kurma, evlenme ve aile kurma konusunda herkesle aynı haklara sahip. BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin (CRPD) 23. maddesi, devletlerin evlilik, aile, ebeveynlik ve ilişkiler alanında engellilere yönelik ayrımcılığa son vermesini şart koşuyor. Yine de otizm ve ilişkiler söz konusu olduğunda, otistik insanların “sevemeyeceği” efsanesi otistik yetişkinlere nasıl davranıldığını hâlâ belirliyor.
Bu yazıda bu hakkın ne anlama geldiğini, önyargının nerede önüne geçtiğini ve otistik ilişkilere gerçek desteğin neye benzediğini anlatıyoruz.
Öne çıkanlar
- Otistik insanların sevemeyeceği inancı bir efsanedir.
- CRPD’nin 23. maddesi; evlilik, aile, ebeveynlik ve ilişkiler alanında engellilerin eşit haklarını, özgür ve tam rızayla evlenme hakkı da dahil olmak üzere koruyor.
- Otistik yetişkinler çoğu zaman “ebedi çocuk” muamelesi görüyor, alay konusu ediliyor ya da “korunma” gerekçesiyle ilişkilerden uzak tutuluyor.
- İlişki ve rıza eğitimi, güvenli tanışma ortamları ve destek birer lütuf değil, haktır.
- Otistik topluluklar şimdiden kendi alanlarını kuruyor ve kendi sevgi dillerine ad veriyor.
Otistik insanlar sevebilir mi?
Evet. Otistik insanlar derin arkadaşlıklar, romantik birliktelikler ve aileler kurar. Sevemedikleri efsanesi genellikle sevgiyi ifade etmenin farklı bir yolunu sevginin yokluğu sanmaktan doğar. Otistik sevgi dilleri üzerine eşlik yazımız; penguen çakıl taşı (penguin pebbling), özel ilgi alanlarını paylaşmak ve sessiz paralel birliktelik gibi jestleri anlatıyor. Alışılmış bir senaryo bekliyorsanız bunların hepsini kolayca gözden kaçırabilirsiniz.
Otizm ve ilişkiler: CRPD 23. madde ne diyor?
23. madde, devletlerin evlilik, aile, ebeveynlik ve ilişkilere dair tüm konularda engellilere yönelik ayrımcılığı, başkalarıyla eşit koşullarda ortadan kaldırmak için etkili önlemler almasını şart koşuyor. BM metnine göre bu; evlilik çağındaki engellilerin, iki tarafın özgür ve tam rızasıyla evlenme ve aile kurma hakkını, yaşa uygun bilgi ve eğitime erişerek çocuk sayısına ve doğum aralığına özgürce karar verme hakkını ve doğurganlıklarını başkalarıyla eşit koşullarda koruma hakkını kapsıyor. Türkiye, Birleşik Krallık ve ülkelerin çoğu Sözleşme’ye taraf.
Önyargı nerede önümüze çıkıyor?
Otistik yetişkinlere hiç büyümeyecek çocuklar gibi davranıldığında önyargı yolu kesiyor. Otistik insanlar bir ilişki istediklerini söylediklerinde alay konusu olabiliyor, vazgeçirilmeye çalışılıyor ya da korunmaları gerektiği söyleniyor. Gerçek istismardan korunmak önemli; ama yetişkinleri sevgiden, mahremiyetten ve cinsellikten uzak tutan topyekûn bir “koruma” başlı başına bir ayrımcılık biçimi. Üstelik insanları güvensiz durumları fark etmeye daha az hazırlıklı bırakıyor, çünkü başkalarının doğal karşıladığı bilgi ve eğitimi hiç almamış oluyorlar.
“Ebedi çocuk” bakışı neden bu kadar zararlı?
Zararlı, çünkü kişinin yetişkinlik statüsünü sessizce elinden alıyor. Otistik bir yetişkin kalıcı bir çocuk olarak görüldüğünde, başkaları onun arkadaşlıkları, mahremiyeti, parası ve bedeni hakkında kararlar vermeye başlıyor. Her karar tek başına şefkatli görünebilir; ama hepsi bir araya geldiğinde bir hayatı daraltıyor. Otistik yetişkinleri arzuları, sınırları ve hata yapma hakkı olan yetişkinler olarak tanımak, bu yazıdaki diğer tüm hakların başlangıç noktası.
Psikanalitik bir bakış nasıl yardımcı olabilir?
Burada kanıtlanmış bir araştırma değil, kuramsal bir bakış açısı ekliyoruz. Erdoğan Çalak, “sevgi ahlakı”ndan söz eder: korkuya ya da kurallara değil, sevgiye dayanan bir ahlak. Bunu otistik ilişkilere uygulamak bizim yorumumuzdur; Çalak’ın otizm hakkında ileri sürdüğü bir görüş değildir. Bu açıdan bakıldığında sevginin neye benzemesi gerektiğine dair kurallar, örneğin göz teması, doğru sözler ve beklenen jestler, sevginin kendisi değil, geleneklerdir. Sevgi ahlakı karşıdaki kişiyi kendi biçimiyle kabul ederek başlar; bu ahlakla biçimlenen bir toplum da insanların nasıl sevdiğini denetlemek yerine engelleri kaldırır.
Otistik ilişkilere gerçek destek neye benzer?
Gerçek destek, ilişkileri yönetilmesi gereken bir risk olarak değil, mümkün kılınması gereken bir hak olarak görür. Bu desteğin içinde şunlar var:
- İlişki ve rıza eğitimi: Otistik insanlarla birlikte tasarlanmış, açık ve doğrudan, her yaşta erişilebilir.
- Güvenli tanışma ortamları: Otistik kişilerin yürüttüğü sosyal gruplar ve duyusal açıdan dost etkinlikler dahil.
- Özerkliğe saygı duyan destek: Örneğin iletişim ya da planlama konusunda yardım; ama kimi sevebileceğinize bir başkasının karar vermesi olmadan.
- Otistik ebeveynlere destek: Ebeveynliğin baştan şüpheyle karşılanmaması için.
Otistik topluluklar tabloyu nasıl değiştiriyor?
Otistik topluluklar çevrimiçi ve yüz yüze kendi buluşma gruplarını kuruyor, kendi sevgi dillerine ad veriyor ve bunları birbirlerine öğretiyor. Bu, engelli tarihinin her yerinde görülen örüntünün aynısı: Değişim, engelliler birlikte örgütlenip kâğıt üzerindeki hakların pratikte gerçeğe dönüşmesini talep ettiğinde geliyor. Öfkenin nasıl bir harekete dönüştüğünü ve kâğıt üzerindeki bir hakkın neden yetmediğini anlatan yazılarımız bu tarihin izini sürüyor.
Sıkça sorulan sorular
Otistik insanların evlenme hakkı var mı?
Evet. CRPD’nin 23. maddesine göre evlilik çağındaki engelliler, iki tarafın özgür ve tam rızasıyla evlenme ve aile kurma hakkına sahip.
Rıza eğitimi otistik gençler için uygun mu?
Evet. 23. maddenin kendisi yaşa uygun bilgi ve eğitimden söz ediyor. Açık ve erişilebilir bir rıza eğitimi, otistik insanların ilişki kurmasına ve güvensiz durumları fark etmesine yardımcı olur.
Kırılgan otistik yetişkinleri ilişkilerden uzak tutmak daha güvenli değil mi?
Topyekûn kısıtlamalar ayrımcılıktır. Güvenlik, yetişkinleri özel bir hayattan mahrum bırakmaktan değil; bilgiden, destekten ve güvenilir insanlardan gelir.
Otistik insanlar başkalarıyla nerede tanışabilir?
Otistik kişilerin yürüttüğü sosyal gruplar, akran destek ağları, ilgi alanına dayalı kulüpler ve çevrimiçi topluluklar yaygın başlangıç noktalarıdır.
Kaynaklar
- Birleşmiş Milletler, CRPD Article 23 – Respect for home and the family (23. madde: Ev ve aileye saygı).
- National Disability Authority (İrlanda), Review paper on UNCRPD Article 23 (23. madde üzerine değerlendirme raporu).
- National Autistic Society, The double empathy problem (çifte empati sorunu).
- Stimpunks, Penguin pebbling (penguen çakıl taşı).
Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış ve Psikolojik Bakış editör ekibi tarafından gözden geçirilmiştir.
