Otizm artıyor mu? "Otizm salgını" miti

Otizm artıyor mu? “Otizm salgını”

Otizm artıyor mu? Pek çok ülkede otizm tanıları hızla arttı; ancak en iyi kanıtlar, otistik kişilerin sayısının patlama yaşamadığını gösteriyor. Güney Kore, Danimarka ve İsveç’ten 2026’da yayımlanan büyük çalışmalar aynı açıklamaya işaret ediyor: Otizmi fark etmekte çok daha iyi hâle geldik; özellikle kız çocuklarında, kadınlarda, yetişkinlerde ve zihinsel yetersizliği olmayan kişilerde.

Haftanın Miti dizimizin bu yazısında “otizm salgını” fikrinin nereden geldiğine, araştırmaların gerçekte ne gösterdiğine, gerçek belirsizliğin nerede sürdüğüne ve salgın dilinin otistik kişilere neden zarar verdiğine bakıyoruz.

Öne çıkanlar

Kayıtlı otizm tanıları hızla arttı; ancak bir bölgedeki tüm çocukları tarayan 2026 tarihli bir Güney Kore çalışması, gerçek oranın 12 yıl boyunca aşağı yukarı sabit kaldığını buldu.
İsveç’te yeni tanı alan otistik kişiler arasında zihinsel yetersizliği de olanların oranı 2001’de yaklaşık %56’dan 2020’de yaklaşık %7’ye düştü; bu, tanının artık daha önce gözden kaçan kişilere ulaştığının bir işareti.
JAMA Psychiatry’de yayımlanan ve 2,1 milyon genci kapsayan 2026 tarihli bir Danimarka çalışması, bugün tanı alan kişilerin on yıl önce tanı alanlara göre genel nüfusa daha çok benzediğini buldu.
Araştırmacıların çoğu artışı genişleyen tanı ölçütleri, artan farkındalık, değerlendirmeye daha kolay erişim ve otistik kız çocuklarının, kadınların ve yetişkinlerin fark edilmesiyle açıklıyor.
Otizmi “salgın” olarak adlandırmak, otistik kişileri durdurulması gereken bir felaket gibi gösteriyor, kanıtlanmamış “tedavileri” besliyor ve dikkati destekten ve haklardan uzaklaştırıyor.

Otizm artıyor mu, yoksa tanılar mı artıyor?

Kısa yanıt: Tanılar, otizmin kendisinden çok daha hızlı artıyor. “Salgın”, bir durumu yaşayan kişi sayısında gerçek ve hızlı bir artış demektir. Tanılardaki artış ise başka nedenlerle de olabilir: Hekimlerin daha dikkatli bakması, tanımların genişlemesi ya da insanların nihayet değerlendirmeye ulaşabilmesi gibi.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 2025’te izleme bölgelerindeki sekiz yaşındaki çocukların yaklaşık 31’de 1’inin 2022’de otizm tanısı aldığını bildirdi; yirmi yıl önceki ilk araştırmasında bu oran yaklaşık 150’de 1’di. Bu, kâğıt üzerindeki sayılarda gerçek bir değişiklik. Asıl soru, bu değişikliğin arkasında neyin olduğu.

“Otizm salgını” iddiası nereden geliyor?

“Otizm salgını” fikri 1990’ların sonu ve 2000’lerde, çoğu zaman aşıların otizme yol açtığı yönündeki yanlış iddiayla birlikte yayıldı. Bu iddiayı başlatan 1998 tarihli makale 2010’da The Lancet tarafından geri çekildi. O zamandan beri yapılan büyük çalışmalar, Annals of Internal Medicine’de yayımlanan ve 657.461 çocuğu kapsayan 2019 tarihli Danimarka çalışması dahil, hiçbir bağlantı bulmadı (Hviid ve ark., 2019).

İfade, Nisan 2025’te ABD Sağlık ve İnsani Hizmetler Bakanlığı’nın (HHS) yeni CDC verilerini “Autism Epidemic Runs Rampant” (“Otizm salgını dizginsiz yayılıyor”) başlığıyla yayımlamasıyla yeniden manşetlere taşındı (HHS basın açıklaması). Sağlık Bakanı Robert F. Kennedy Jr. bu açıklamada çocukları “otizm yüzünden engelli hâle gelmiş” olarak tanımladı ve çevresel nedenleri bulma sözü verdi. NBC News’in aktardığı gibi, pek çok otistik kişi ve savunuculuk grubu o dönem bu çerçeveyi eleştirdi.

Kanıtlar artan otizm oranları hakkında ne gösteriyor?

Yalnızca tanı alanlara değil, nüfusun tamamına bakan çalışmalar, otizmin eski kayıtların gösterdiğinden her zaman çok daha yaygın olduğunu tutarlı biçimde ortaya koyuyor. İşte en önemli kanıtlar.

Güney Kore: her çocuğu taramak

Dr. Young Shin Kim’in yürüttüğü ve JAMA Pediatrics’te yayımlanan 2026 tarihli çalışma, 2005-2017 yılları arasında Seul yakınlarındaki 70’ten fazla ilkokulda 60.000’den fazla yedi yaşındaki çocuğu taradı ve 2.077 çocuğa kapsamlı değerlendirme yaptı. Tahmini gerçek yaygınlık yaklaşık %1,9 ile %3,2 arasında kaldı ve tutarlı bir artış eğilimi görülmedi. Aynı yıllarda, sağlık hizmetlerinin zaten bildiği otistik çocukların oranı ise büyük ölçüde arttı (JAMA Pediatrics; IFLScience özeti).

Başka bir deyişle, otistik çocukların sayısı aşağı yukarı aynı kaldı; değişen, bu çocukların ne kadarının fark edildiğiydi. Fark edilmemiş çocukların destek ihtiyaçları daha az göze çarpıyordu ve bu çocukların kız olma olasılığı daha yüksekti. Tek bir bölgeye dayanan her çalışmada olduğu gibi, sonuçlar her yer için geçerli olmayabilir.

İngiltere: otistik yetişkinler zaten buradaydı

Otizm gerçekten yeni bir şey olsaydı, yaşlı yetişkinlerin otistik olma olasılığı gençlere göre çok daha düşük olurdu. Prof. Traolach Brugha’nın yürüttüğü ve Archives of General Psychiatry’de yayımlanan 2011 tarihli bir çalışma, İngiltere genelinde yetişkinleri değerlendirdi ve 1.000 kişiden yaklaşık 9,8’inin otizm ölçütlerini karşıladığını, yaşa göre bir fark olmadığını buldu. Çalışmanın belirlediği otistik yetişkinlerin hiçbiri tanı almamıştı (EurekAlert özeti).

İsveç ve Danimarka: tanı alanların profili değişti

Göteborg’daki Gillberg Nöropsikiyatri Merkezi’nden (Gillberg Neuropsychiatry Centre) Psychiatry Research’te yayımlanan 2026 tarihli bir çalışma, İsveç’te doğan 3 milyondan fazla kişiyi izledi. Otizm tanıları 2001-2020 arasında kabaca %800 artarken, yeni tanı alanlar arasında zihinsel yetersizliği olanların oranı %55,8’den %6,7’ye düştü (Göteborg Üniversitesi). Araştırmacılar bunu otizmin kendisinde değil, tanı pratiğinde bir değişiklik olarak yorumluyor.

Aarhus Üniversitesi ve Barselona Küresel Sağlık Enstitüsü’nden (Barcelona Institute for Global Health) JAMA Psychiatry’de Eylül 2026’da yayımlanan bir çalışma, 2012-2022 döneminde 2,1 milyon Danimarkalı çocuk ve genci karşılaştırdı. Bir zamanlar otizm ya da DEHB tanısıyla güçlü biçimde ilişkili olan düşük doğum ağırlığı gibi etkenler, zamanla çok daha zayıf belirleyiciler hâline geldi (ScienceDaily; The Transmitter). Yazarlar, farkındalık ya da erişim gibi değişikliklerden hangisinin en çok etkili olduğunu henüz söyleyemediklerini belirtiyor.

Kız çocukları, kadınlar ve yetişkinler: gözden kaçan otistik kişiler

The BMJ’de Şubat 2026’da yayımlanan ve İsveç’te doğan 2,7 milyon kişiyi kapsayan bir çalışma, erkek ve kadın tanıları arasındaki farkın yaşla birlikte azaldığını ve 20 yaşına gelindiğinde 1:1’e yaklaştığını buldu (BMJ Group). JAMA Network Open’da Ağustos 2026’da yayımlanan ve ABD’deki bir sağlık sisteminden 171.134 hastayı kapsayan bir çalışma ise 2020 sonrasındaki artışın esas olarak kız çocukları ve kadınlardaki tanı artışından kaynaklandığını buldu (Saint Louis University). Bu konuyu, pek çok otistik kadının neden geç tanı aldığını anlattığımız yazımızda ele alıyoruz.

O hâlde otizm oranları neden yükseliyor?

Araştırmacılar sıradan ve birbiriyle örtüşen birkaç nedene işaret ediyor. Eylül 2026 tarihli bir PsyPost değerlendirmesinin ifadesiyle, bilim insanları “gösterişsiz bir yanıt” üzerinde birleşiyor.

Daha geniş ölçütler: 2013’te DSM-5, Asperger sendromu dahil ayrı etiketleri tek bir “otizm spektrum bozukluğu” tanısında birleştirdi.
Daha fazla farkındalık: Ebeveynler, öğretmenler, hekimler ve otistik kişilerin kendileri, bir zamanlar utangaçlık, kaygı ya da “zor davranış” denilecek otizmi artık fark ediyor.
Desteğe erişim: Birçok ülkede okuldaki destek ve hizmetler tanıya bağlı; bu da değerlendirmeyi teşvik ediyor.
Geç tanı: Başta kadınlar olmak üzere pek çok yetişkin artık ilk kez tanı alıyor.
Daha az damgalama: Otizm daha iyi anlaşıldıkça daha fazla aile ve yetişkin tanıdan kaçmak yerine tanı arıyor.

Artışın bir kısmı gerçek mi?

Dürüst bilim biraz belirsizliğe yer bırakır. Aarhus Üniversitesi’nin JAMA Pediatrics’te yayımlanan 2014 tarihli çalışması, Danimarka’daki tanı artışının yaklaşık %60’ının tanı ve kayıt değişiklikleriyle açıklanabileceğini, %40’ının ise açıklanamadan kaldığını tahmin etti (Aarhus Üniversitesi). İleri ebeveyn yaşı gibi bilinen etkenlerin küçük ama gerçek bir etkisi olabilir. Bunların hiçbiri ani bir salgın anlamına gelmiyor.

Otizm topluluğu içinde de haklı bir tartışma var. Bazı araştırmacılar ve yüksek destek ihtiyacı olan otistik kişilerin ebeveynleri, çok geniş bir spektrumun bu ihtiyaçları politikada ve finansmanda daha az görünür kılabileceğinden endişe ediyor. Bu kaygıyı ciddiye almak, korkuya dayalı “salgın” diline geri dönmek değil, spektrumun her yerindeki herkes için daha iyi destek demektir.

“Otizm salgını” miti otistik kişilere neden zarar veriyor?

Salgın dili otistik kişileri sorunun kendisi olarak görür. Otizmi, anlayış ve destek gerektiren ömür boyu süren bir varoluş biçimi olarak değil, toplumda yayılan ve durdurulması gereken bir felaket olarak gösterir.

Aileleri, “salgını” tersine çevirmenin yolu olarak satılan şelasyon ya da aşırı diyetler gibi kanıtlanmamış ve bazen tehlikeli “tedavilere” yöneltir.
Aşılardan ebeveynlere kadar suçlanacak birini arama çabasını besler; bu da aşı tereddüdünü ve kızamık salgınlarını körüklemiştir.
Araştırma fonlarını neden arayışına kaydırır ve otistik kişilerin ihtiyaç duyduklarını söyledikleri şeylerden uzaklaştırır: destek, erişilebilir hizmetler, ruh sağlığı hizmetleri ve kapsayıcılık.
Otizmin yeni olmadığının yaşayan kanıtı olan otistik yetişkinleri görünmez kılar.

Yanlış bilgi hızlı yayılır. Ekim 2026’da Amerikan Pediatri Akademisi (American Academy of Pediatrics) kongresinde sunulan bir çalışma, asetaminofen (parasetamol) ve otizm hakkındaki 53 TikTok videosunu inceledi. Yanlış bilgi içeren videolar örneklemin %28,3’ünü oluşturuyordu ama 28 milyon izlenmenin %52,4’ünü aldı (Contemporary Pediatrics). Bu bir kongre özet bildirisi; henüz tam bir hakemli makale değil.

Bunun yerine neye odaklanmalıyız?

Daha fazla otistik kişi nihayet fark ediliyorsa, asıl mesele onların ihtiyaçlarını karşılamaktır: değerlendirme için daha kısa bekleme listeleri, okulda ve işte destek, yetişkin hizmetleri ve otistik kişilerin kendilerinin şekillendirdiği araştırmalar. Mit çürüten diğer yazılarımızı ve sade dille yazılmış araştırma özetlerimizi okuyun.

Sıkça sorulan sorular

Bir otizm salgını var mı?

Hayır. Tanılar hızla arttı; ancak tüm nüfusu tarayan çalışmalar, otistik kişilerin gerçek sayısının oldukça sabit kaldığını gösteriyor. Artışın büyük kısmı daha iyi fark etmeyi ve genişleyen ölçütleri yansıtıyor.

Neden daha fazla kız çocuğu ve kadın otizm tanısı alıyor?

Eski tanı ölçütleri büyük ölçüde erkek çocuklara dayanıyordu; bu yüzden pek çok otistik kız çocuğu ve kadın gözden kaçtı ya da yanlış tanı aldı. Farkındalık arttıkça, çoğu zaman ergenlikte ya da yetişkinlikte tanı alıyorlar.

Otizmdeki artışa aşılar mı yol açıyor?

Hayır. Bağlantı olduğunu iddia eden 1998 tarihli çalışma geri çekildi ve milyonlarca çocuğu kapsayan büyük çalışmalar aşılar ile otizm arasında hiçbir bağlantı bulmadı.

“31’de 1” ne anlama geliyor?

Bu, CDC’nin ABD’deki izleme bölgelerinde sekiz yaşındaki çocukların yaklaşık 31’de 1’inin 2022’de otizm tanısı aldığına dair tahminidir. Bu bölgelerdeki kayıtlı tanıları ölçer; otizmin kendisinin yayıldığının kanıtı değildir.

Kaynaklar

Bu yazı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış ve Psikolojik Bakış editör ekibi tarafından gözden geçirilmiştir.

Duyusal ayarlar

Otizm artıyor mu? “Otizm salgını” neden bir mit?

Öne çıkanlar

Otizm artıyor mu, yoksa tanılar mı artıyor?

“Otizm salgını” iddiası nereden geliyor?